🌚 Ses Olayları Ile Ilgili Örnek Cümleler

CXV9a. Açıklama ses olayları SERTLEŞME ÜNSÜZ BENZEŞMESİ Türkçe sözcüklerde sert sessizden sonra yine sert sessiz gelmelidir. F – S – T – K – Ç – Ş – H – P + c – d – g ç t k Sokak – da Sokakta Türk – ce Türkçe Bas – gı Baskı Diş – ci Dişçi Aşağıdaki paragrafta sert sessizlerin benzeşmesi kuralı uygulanmamıştır. Siz, yanlış yazılan yerleri aşağıdaki tabloda düzeltiniz. Dedem etcil biri. Hep et yemek ister. Akşamki yemekde et olmadığı için, tabakdaki yemeğini yemedi. Gitdi, kendine ayrıca yemek yapdı. Girişgen biridir dedem. Çekingenliği yokdur. Annem eskiden üzülse de artık yapdığı yemeklerin bazen yenmemesine alışdı. Bu yüzden dedemle aralarında küsgünlükler olmuyor. 6. 7. 8. 9. 10. Soru1 Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisinde ünsüz benzeşmesi vardır? Koltuğun üstünde bir kedi vardı. Zilin sesini duyunca yerinden fırladı. Yaşadığı felaketi ağlayarak anlattı. yardımları ihtiyaç sahiplerine dağıttılar. Soru2 Aşağıdakilerin hangisinde sertleşme olması gerekirken yapılmamış? Dürüstce davranmak Mertçe söyleşmek Soğukça şakalar yapmak Çiftçi ile konuşmak UYGULAMALAR Aşağıdaki sözcüklere yanlarındaki ekleri getiriniz. Değişim yaşanıyor mu? Gösteriniz. SÖZCÜKLER EK YENİ SÖZCÜK SES DEĞİŞİMİ kelebek -den kelebekten d = t ot –cul kes- -gin yat -gın temizlik -ci meslek -daş memleket -de bit- -gi seç- -gin tabak -dan diş -ci kork- -du git- -di balık -cıl Beklet- -di SES BİLGİSİ GENEL 1‐Gömleğimi çok güzel ütülemelisin. 2‐Öğretmen bizi affetti. 3‐Uçağa ilk kez bindim. 4‐Birlikten kuvvet doğar. 5‐Aklını kullanan kişiler başarılı olur. 6‐Sınavda heyecanlandığı için bazı soruları yapamadı. 7‐Bakımsızlıktan ev harabeye dönmüştü. 8‐Matbaanın bulunmasıyla okuma yazma oranı arttı. 9‐Aşırı sıcaklar can kaybına yol açtı. 10‐Yoğun kar yağışı nedeniyle yollar trafiğe kapatıldı. 11‐Dostluğumu reddetmeyin. 12‐Kitapçı bize yardımcı oldu. 13‐ Çocuk yeni okuluna alışmıştı. 14‐Çocuklar parkta oynuyor. 15‐Düşünce kardeşimin omzu çıkmıştı. 16‐Karanlıktan seni görememişim. 17‐Öğrenciler öğretmeni iyi dinliyor. 18‐Gecenin tadı yok, farkında mısın? 19‐Yedi dağın çiçeği karışmış bu süte. 20‐Bir ayağı sakat olduğundan yürürken zorluk çekiyordu. 21‐Halk, hırsızı hemen yakalıyor. 22‐Bu mektubu iki gün önce yazmıştım. 23‐Aracımızı yolun kenarına park ettik. SES BİLGİSİ ÇALIŞMA KÂĞIDI Aşağıdaki tabloda verilen cümlelerde hangi ses olaylarının bulunduğunu uygun yerlere koyacağınız X işareti ile gösterin. Cümleler Ünsüz Yumuşaması Ünsüz Benzeşmesi Ünlü Düşmesi Ünlü Daralması Çocuk, dolapta kitabını arıyordu. Ufku yoğun bir sis tabakası sarmıştı. Gelecek hafta yolculuğa çıkmayı düşünüyoruz. Bu konudaki fikrimi size açıklamak istiyorum Sıcaktan bunalan insanlar sokağa çıkmışlardı. Yaşlı kadın, torununun elini tutmuştu. İşlerimizin çoğunu bu hafta bitirmeyi planlıyoruz. Boynuna atkısını sarıp başına beresini geçirdi. Kadın askerdeki oğlunu çok özlüyordu. Çiçekçi, siparişlerimizi itinayla hazırlıyor. Sepette on iki yumurta vardı. Ses bilgisi sesler, ünlü uyumları ve ses olayları olarak üç başlıkta incelenir. Dilimizde ses olayları ise 8 başlıkta incelenir. Ses olaylarının hepsinin özellikleri ise birbirinden farklıdır. Ses Bilgisi Dilimizde 29 ses ve bu sesleri belirten 29 harf bulunmaktadır. Bu harflerin tümüne alfabe denmektedir. Bu harfler ünlü ve ünsüz olarak 2'ye ayrılır. Ünlü harfler a, e, ı, i, o, ö, u ve ü harflerinden oluşmaktadır. Ünlü harfler dışında kalan 21 harf ise ünsüz harfleri belirtmektedir. Ünlü harfler de arasında kalın ve ince ünlü olarak ayrılır. Ünsüz harfler ise sert ünsüzler ve yumuşak ünsüzler olan türleri bulunur. Bu ünlü ve ünsüz harfler ile cümle içerisinde ses olayları oluşmaktadır. Böylece 8 farklı ses olayı bulunur. Türkçede Ses Olayları Örnekleri İle Konu Anlatımı Dilimizde ses olayları 8 başlıkta incelenmektedir. Bunlar; ünsüz benzeşmesi, Ünsüz yumuşaması, ses düşmesi, ses türemesi, Ünlü daralması, ulama ve kaynaşmadır. Ses olayları örnekleri ve tanımları ile şu şekilde açıklanmaktadır. - Ünsüz Benzeşmesi Diğer bir adı ile ünsüz sertleşmesi sert ünsüz ile biten sözcüğe yumuşak ünsüzlerden başlayan bir ek getirildiğinde ekin başındaki ünsüz sertleşir. Bu özelliğe ünsüz sertleşmesi veya ünsüz benzeşmesi denir. Örnek olarak dolap kelimesi verilebilir. Dolap kelimesine ''da'' eki eklendiğinde ekin başındaki ''d'' harfi sertleşir ve dolapta olarak yazılır. - Ünsüz Yumuşaması Dilimizde sert ünsüzlerden ''p,ç,t,k'' ile biten sözcüğe ünlü ile başlayan bir ek geldiği zaman sözcüğün sonunda yer alan ünsüz yumuşar be ''b,c,d,g'' harflerine dönüşür. Buna Ünsüz sertleşmesi denir. Ağaç kelimesi ünsüz yumuşamasına örnek verilebilir. Ağaç kelimesine ''ı'' eki eklendiğinde sözcüğün son harfi yumuşar ve ''ağacı'' olarak yazılır. - Ses Düşmesi Sözcükler çekimlendiği veya türetildiği zaman seslerden birinin düşmesine ses düşmesi denir. Ünlü düşmesi ve ünsüz düşmesi olarak iki şekilde incelenir. Bunlara örnek şu şekilde verebiliriz. - Ünlü Düşmesi Uyu kelimesine ku eklenir ise uyku olarak yazılır ve ''u'' harfi düşer. Ünsüz düşmesi Ufak kelimesine ''cık'' eki eklendiğinde ufacık olarak yazılır ve ''k'' harfi düşer. - Ses Türemesi Sözcükler çekimlenir veya türetilir iken yeni bir ses eklenebilir. Bu duruma ses türemesi denir. Ses türemesi ünlü türemesi ve ünsüz türemesi olarak iki şekilde incelenir. Bunlara örnek şu şekilde verebiliriz - Ünlü Türemesi Dar kelimesine ''cık'' eki eklendiğinde daracık olarak yazılır. Böylece kelime ile ek arasına ''a'' eki türer. - Ünsüz Türemesi Af kelimesine affet eki eklendiğinde affetmek olur. Kelime ile ek arasında ''f'' harfi türer. - Ünlü Daralması Başlıyor kelimesi başla ve yor eki ile birleşmesi sonucunda oluşur. Böylece kelimenin son harfinde daralma oluşur. Bu duruma ünlü daralması denir. - Ulama Ünsüz ile biten kelimenin artından ünlü ile başlayan kelimenin gelmesine ulama denir. Buna örnek şu şekilde verilir '' Anlattıklarımı yalanlamış'' - Kaynaşma İki ünlü harfin yan yana gelmesi sonucunda iki ünlü arasına ''n, s, ş, y'' harfleri gelir. Bu harflere kaynaşma harfi denmektedir. Ulamaya örnek şu şekilde verilir Kapı+a= Kapıya Burada kaynaşma harfi olan y harfi ek ile kelime arasına girer Ses olayları konulu makalemizde ses olayları nelerdir ve ses olayları örnekleri sizlerle paylaşamaya çalışacağız. Ayriyeten Türkçe ses olayları detaylı olarak basit ve anlaşılır şekilde sizlere anlatmaya çalışacağız. Türkçede ünlü ve ünsüz harflerle ilgili çeşitli ses olayları vardır. Kelime köküne gelen ek sonucunda bazı ses olayları meydana gelmektedir. Bu ses olayları aşağıda tek tek açıklanmıştır. Ünlü Düşmesi Bu ses olayı çeşitli yollarla oluşur. Bu yollar ; İki heceli bazı kelimelere gelen ünlü ek ile ikinci hecedeki ünlü düşmektedir. Birleşik kelimelerin bazılarında oluşum esnasında düşme olabilir. Bazı sözcükler yardımcı fiille kullanıldığında kelimedeki ikinci ünlü düşebilir. Bazı sözcüklere gelen yapım ekleri ile bu ses olayı gerçekleşebilir. “-İdi, -imiş, -ise” ek fiilleri sözcükle birleştiği zaman i sesi düşebilir. “İle” kelimesi bir sözcükle birleştiğinde i sesi düşer. Bu durumlar sonucunda bu ses olayı yaşanmaktadır. Bu ses olayına ünlü düşmesi denir. Ünsüz Düşmesi K ile biten kelimeye cık eklerinden birinin gelmesiyle k sesi düşer. Bu olaya ünsüz düşmesi denir. Ünlü Türemesi Ünsüz ile biten bazı kelimelere gelen cik eki sonucunda türeme gerçekleşir. Bazı kelimeler pekiştirilirken bu ses olayı görülebilir. Bu ses olayına ünlü türemesi denmektedir. Ünsüz Türemesi Ünsüz ile biten kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldığında yada ünlüyle başlayan bir yardımcı fiille birleştiğinde kelimenin sonundaki ünsüzden bir tane daha gelir. Bu ses olayına ünsüz türemesi veya ünsüz ikizleşmesi denir. Ünlü Daralması Türkçe’de geniş ünlü ile biten fiile gelen yor eki ile geniş ünlü daralarak dar ünlüye dönüşür. Bu ses olayına ise ünlü daralması denir. Geniş ünlüler -a, -e dar ünlüler ise ı, i, u, ü’dür. Daralma 2 şekilde gerçekleşir. Diğeri ise de ve ye fiiline gelen yor eki ile daralma gerçekleşir. Ünsüz Yumuşaması Ünsüz Değişimi Sonu p, ç, t, k ile biten kelimelere ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde sözcüğün sonu yumuşar ve kelime sonundaki ünsüzler b – c – d – g’e dönüşür. Bu ses olayına ise ünsüz yumuşaması veya ünsüz değişimi denir. Fakat her kelimede yumuşama olmaz. Yumuşamanın olmadığı durumlar şunlardır; Yabancı kökenli kelimelerde yumuşama olmaz. Tek heceli sözcüklerin çoğunda yumuşama olmaz. Özel isimlerde yazılışta yumuşama olmaz ama okunuşta yumuşama varmış gibi okunur. Bu durumlarda yumuşama olmaz. Ünsüz Benzeşmesi p, ç, t, k, f, s, ş, h ile biten bir kelimeye c-d-g ile başlayan kelimeler geldiğinde c-ç’ye, d-t’ye, g-k’ ye dönüşür. Bu ses olayına ise ünsüz benzeşmesi yada ünsüz sertleşmesi denir. Kaynaştırma Harfleri Yardımcı Ünsüzler Ünlü bile biten bir kelimeye ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde araya kaynaştırma harfleri girmektedir. Bu harflere yardımcı ünsüz de denmektedir. 4 tanedir; n, s, ş, y. Ulama Ünsüz ile biten bir kelimenin ünlü ile başlayan bir kelimeye eklenmesine ulama denir. Dikkat edilmesi gereken ise kelimeler arasında noktala işaretleri varsa ulama olmaz. Küçük Ünlü Uyumu İlk olarak bir sözcüğün ilk hecesindeki ünlü dar ünlü ise sonraki hecelerde de dar ünlü olmalıdır. İkinci olarak ise sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlü varsa devamında ya dar yuvarlak yada düz geniş ünlü olmalıdır. Bu kurala küçük ünlü uyumu denmektedir. Düz ünlüler a, e, ı, i yuvarlak ünlüler o, ö, u, ü dar yuvarlak ünlüler u, ü düz geniş ünlüler ise a, e’ dir. Büyük Ünlü Uyumu Türkçe’de bir sözcük kalın ünlü ile başlamış ise devamında gelen ünlülerde kalın olmalıdır. Eğer ince bir ünlü ile başlamışsa devamında gelen ünlülerde ince olmalıdır. Bu kurala büyük ünlü uyumu denir. Diğer adı ise incelik kalınlık uyumudur. Kalın ünlüler a, ı, o, u’dur. İnce ünlüler ise e, i, ö, ü’ dür. ÜNSÜZ DEĞİŞİKLİĞİ Türkçe sözcüklerde “b” dudakünsüzünden önce “n” ünsüzü kullanılmaz.“b” ünsüzü “n” yi “m” ye UYARIÖzel adlarda ve bileşik isimlerdebu kural uygulanmaz. İstanbul,binbaşı,onbaşı… ÜNLÜ DARALMASI aDüz – geniş a,eile biten fiillerin sonuna“-yor” eki getirildiğinde bu ünlülerdarlaşarak ı,i,u,ü bTek heceli “de ve ye-”fiilleri bazı ekleri aldıklarında e düz-geniş ünlüleri darlaşarak ı,i,u,ü DÜŞMESİ Bu olaya hece düşmesi de şekilde görülür. -İkinci hecelerin ortasında dar ünlü bulunan organ ve akrabalık adlarından sonra ünlü ile başlayan bir ek gelirse ikinci hecedeki dar ünlü -İkinci heceleri “v/y+dar ünlü ı,i,u,ü+r” olan fiil köklerinden sonra sesli ile başlayan ek geldiğinde ikinci hecelerdeki dar ünlü düşer. Devir-im……..devrim -Türkçe olmayan sözcükler, ünlü ile başlayan bir ek alınca ikinci hecelerindeki dar ünlüler -Türkçe olmayan sözcüklerle bileşik fiil kurulurken iisimdeki ünlü ol-….kaybol-, hapis ol-….hapsol- -Bazı isimler “isimden fiil yapım eki “alırken son hecesindeki ünlü ….sızla ,oyun-a…..oyna -Kimi sıfatlardan fiil türetilirken son hecesindeki ünlü –ar……sarar -Rast ,ast,üst..sözcükleri ile kurulan bileşik sözcüklerde “t” sesi TÜREMESİ -”-cık/cik” eki dört kelime üzerinde ünlü türemesine neden cik -”Gülücük ve öpücük” kelimelerinde ünlü türemesi kelimelerde ş ünsüzü düşmüştür. Gülücük…..gülüş-cük-m,p,r,sile yapılan pekiştirmede araya a,e ünlü türemesi sessiz TÜREMESİ -”n” ünsüzünün “-de,-den” hal eklerindenönce kullanıldığı durumlarda fiillerle kurulan bileşik fiillerde ……red-etmekaffetmek ……af-etmek -İsim soylu sözcük ünlü ile başlayan ek alınca ses ikizleşmesi pekiştirilen sözcüklerde m,p,r,sünsüzleri ….mas-mavi -Ünlü ile biten sözcük ünlü ile başlayan ek aldığında araya y,ş,s,nkaynaştırma harfini alırlar,kaynaştırma harfleri de Sözcük sonlarındaki ünsüzlerin ,kendilerinden sonra gelen sözcüklerinbaşlarındaki ünlülere bağlanmasına ulama denir. Yeşil pencereden bir gül at bana .Bakkaldan üç ekmek aldım. UYARI-Noktalama işareti ulamayı yün yastığım ,elimde ıhlamurum… Ses Olayları slayt 1 İNDİRRRRRRRRRRRRRRRR Ses Olayları slayt 2 İNDİRRRRRRRRRRRRRRRR Ses Olayları slayt 3 İNDİRRRRRRRRRRRRRRRR Ses Olayları slayt 4 İNDİRRRRRRRRRRRRRRRR Ses Olayları slayt 5 İNDİRRRRRRRRRRRRRRRR

ses olayları ile ilgili örnek cümleler